روش چندحسی کل نگر در آموزش مهارت خواندن و درک مطلب  فارسی

خواندن، یعنی «روخوانی کردن»، امّا «سوادِ خواندن» یعنی «درک مطلب»؛ در سواد خواندن دانش آموز یاد می گیرد که نخست درست بخواند و آنچه را که خوانده است، بفهمد و در مرتبه بعد بتواند مطالب خوانده شده را تحلیل و تفسیر کند. هرچند در سال های اخیر به این مقوله در کتاب های فارسی دبستان پرداخته شده، اما شیوه و نوع پرداخت به این مهارت، نتیجه ی رضایت بخشی نداشته است. نتایج آزمون های پرلز گویای این حقیقت است که دانش آموزان ایرانی درک مطلب ضعیفی دارند. از طرفی شیوه ی آموزش مهارت درک مطلب یا بسیار ناکارآمد است، یا جدی گرفته نمی شود؛ اما چگونه می توان سواد خواندن دانش آموزان را پرورش داد؟ در این نوشتار، نگارنده روش چند حسی کل نگر را معرفی می کند که آن را در کلاس درس اجرا کرده و اثربخشی آن را به وضوح مشاهده کرده است.

روش چند حسی که توسط دکتر«گریس فرنالد» درچند دهه ی قبل برای درمان نارساخوانی مطرح شد، روشی است که هنگام یادگیری، هم زمان چهارحس دیداری، ‌شنیداری، حرکتی و بساوایی را تحریک می کند. با بسط این روش و تلفیق آن با موارد دیگر، روش جدیدی برای پرورش سواد خواندن دانش آموزان حاصل شد که نگارنده از آن با نام روش چندحسی کل نگر یاد می کند. در این روش با فربه سازی حواس و پرورش سواد دیداری، شنیداری، بساوایی، بویایی و چشایی و افزایش قدرت تفکر و تخیل به طور همزمان و همه جانبه، سواد خواندن دانش آموز به طور چشمگیری پرورش می یابد. در تمام مراحل اجرای این روش، لذت بردن دانش آموز، اصل جدایی ناپذیر این نوع آموزشی است. مراحل اجرای این روش در پنج گام صورت می گیرد:

گام نخست : تربیت سواد دیداری

در این گام دانش آموز را به طور اثربخش با ساختار جمله و بند آشنا می کنیم. او باید با چشمانی باز و دیدی وسیع، قوه ی مشاهده ی خود را به کار گیرد و هر واژه را به عنوان مفهومی از دریای واژگان تلقی کند. ژرف نگری در واژگان و جملات، پایه و اساس این گام آموزشی است. دانش آموز با کسب مهارت های لازم، هر واژه را به عنوان تصویری معنادار از نشانه ها به ذهن می سپارد و دایره لغات خود را افزایش می دهد.

آشنایی با ساختار بند و استخراج کلمات کلیدی آن

معمولا هر بند با مقدمه ای شروع شده و با نتیجه ای پایان می یابد. اولین جمله هربند به توصیف کلی مطالب می پردازد؛ بنابراین جملات اول هر بند به توجه بیشتری نیاز دارد. از یک بند شروع کرده و سعی می کنیم کلمات کلیدی را به دانش آموزان تفهیم کنیم. کلمات کلیدی، کلمات مهم یک بند هستند که با به خاطر سپردن آن ها می توان کلمات دیگر بند یا مفهوم کلی بند را به خاطر آورد. به عنوان مثال در نوشته ی «مشک آن است که خود ببوید، نه آن که عطار بگوید. دانا چون طبله ی عطار است، خاموش و هنرنمای؛ و نادان چون طبل غازی، بلندآواز و میان تهی.» کلمات کلیدی عبارتند از: «مشک، دانا، طبله ی عطار، نادان، طبل غازی »

این تمرین را آن قدر تکرار می کنیم که دانش آموز با دیدن هر بند و هر متنی، کلمات کلیدی آن را به خاطر بسپارد. یادمان باشد برای کسب مهارت در هر شاخه ای، سه چیز لازم است:1-تمرین، 2-تمرین، 3-تمرین. این روش را ابتدا با یک بند شروع کرده و به دو، سه، چهار بند و بیشتر می رسانیم. در نهایت باید دانش آموزان به این مهارت برسند که هنگام خوانش متن، کلمات کلیدی که آن ها را به درک مطلب بیشتر سوق می دهد، به خاطر بسپارند.

گام دوم : تربیت سواد شنیداری

گوش دادن و شنیدن باهم فرق دارند؛ گوش دادن با توجه و دقت همراه است. آنچه که دانش آموز را به درک مطلب بهتری می رساند، پرورش مهارت گوش دادن اوست. در این گام تمام تلاش ما این است که مهارت گوش دادن دانش آموزان را پرورش دهیم. در اجرای این گام به موارد زیر باید توجه ویژه شود:

  الف – رعایت آهنگ کلام

ب – رعایت تکیه

پ- رعایت مکث ودرنگ

ت- رعایت ایستگاه های آوایی

ث –  توجه به لحن کلام

لحن یعنی آواز خوش وموزون،کشیدن صدا یا اجتماع حالت های صداهای مختلف. به دیگر سخن، لحن ایجاد فضا در بافت آوایی سخن است. از جمله مهم ترین و پرکاربردترین لحن های به کار رفته در کتاب های فارسی ابتدایی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1-لحن ستایشی؛ 2-لحن عاطفی –احساسی؛ 3-لحن حماسی؛ 4-لحن روایی-داستانی؛ 5-لحن توصیفی؛ 6-لحن تعلیمی

هر متنی بسته به فضا، محتوا و درون مایه ای که دارد، با لحن ویژه ای خوانده می شود. اینکه دانش آموز بتواند سبک خواندن و لحن مخصوص هر نوشته را به خوبی رعایت کند، برای شنوندگان دلپذیر و جذاب خواهد بود و درک شنیداری نیز به میزان قابل توجهی افزایش خواهد یافت.

[su_note note_color=”#f7f46c” text_color=”#0a0a0d” radius=”20″]این مطلب را نیز از دست ندهید: آموزش انواع لحن در زبان فارسی[/su_note]

گام سوم : پرورش و تربیت سواد بساوایی

در این گام کلمات کلیدی استخراج شده در گام اول را با مداد شمعی یا هر وسیله ای که روی کاغذ برجستگی ایجاد می کند، نوشته و دانش آموزان باید این کلمات را با انگشتان خود لمس کنند؛ همچنین نوشتن این کلمات با استفاده از تک تک انگشتان در هوا -و نه فقط انگشت اشاره- بسیار اثربخش است. به این دلیل که هدف ما درک مطلب و مفهوم کلی متن است، واژگان استخراج شده به تنهایی برای ما اهمیت ندارند، بلکه این واژگان، کلیدها و سرنخ هایی هستند که کل متن را برای ما تداعی کنند؛ بنابراین با لمس این واژگان کلیدی، در حقیقت مفهوم کلی متن را لمس می کنیم نه خود آن واژه را.

گام چهارم : پرورش تخیل و تفکر

در این گام، سؤالاتی از متن خوانده شده در جهت پرورش قوه تخیل و تفکر دانش آموز طرح می کنیم. این سؤالات در چهار حیطه‌ی زیر از دانش‌آموزان پرسیده می‌شوند و در حقیقت هر کدام از آن ها، بخشی از توانایی‌های او را در «سوادِ خواندن» تقویت خواهند کرد:

حیطه‌ی اوّل: اطلاعات صریح متن          

  منظور اطلاعات و دانشی که صراحتا و به طور آشکار در متن بیان شده است. سوالاتی که مربوط به این حیطه می شوند، به گونه ای است که تمام پاسخ های سؤالات در داخل متنی خوانده شده، عیناً وجود دارد.

حیطه‌ی دوم: استنباط

سؤال‌هایی است که دانش‌آموز با کمی تفکّر و جستجوی ذهنی، می‌تواند آن‌ها را در متن داستانی پیدا کند. منظور از رسیدن به استنباط، درک مطالبی است که به طور آشکار در متن بیان نشده است؛ بلکه خواننده با توجه به نشانه ها و سرنخ هایی که در متن آمده است، می تواند آن را تشخیص دهد.

حیطه‌ سوم:تلفیق اطلاعات متن

تلفیق، کنار هم گذاشتن و برهم نهادن همه ی اطلاعات متن و نتیجه گیری کردن است. بهترین مثال برای سؤال های تلفیق اطلاعات متن، درک سیر رویدادهای متن است. برای سنجش این موضوع، رویدادهای متن به صورت به هم ریخته به خواننده داده می شود و از او خواسته می شود طبق ترتیب رویدادهای متن، جمله ها را شماره گذاری کند.

حیطه‌ چهارم:تفسیر اطلاعات متن

تفسیر اطلاعات به نوعی ترکیبی از تلفیق اطلاعات متن و استنباط است. در واقع خواننده به این توانایی می رسد که تمام اطلاعات و یافته ها را با هم تلفیق کند، سپس آن را با دانش پیشین خود درباره ی جهان پیرامونش در آمیزد و به جمع بندی آموخته ها برسد.

[su_note note_color=”#f7f46c” text_color=”#0a0a0d” radius=”20″]این مطلب را نیز از دست ندهید: آموزش سطوح سؤالات درک مطلب[/su_note]

گام پنجم : تربیت سواد بویایی و چشایی

هر واژه رنگ، بو و مزه ی ویژه ای دارد. در هنگام ادای واژگان، تاثیر آن را در قلب و روح آدمی به وضوح می توان دید. اگر به دانش آموزان آموزش دهیم که کلمات تلخ و شیرین را ببویند و بچشند، مهارت خواندن، رنگ و بوی دیگری پیدا خواهد کرد. در این گام تمام تلاش ما این است که دانش آموز، واژگان را موجود زنده ای تصور کند که می تواند حرف بزند و رنگ و بو و مزه ی خود را بیان کند. به عنوان مثال، ترکیباتی چون: نان شیرین، داروی تلخ، بوی گل های بهاری، دستمال قرمز عطرآگین و… باید بوییده و چشیده شوند، چونان عسلی که در دهان قرار می گیرد یا بوی ادکلنی که در عالم واقع حس می شود.

نتیجه گیری

در روش چند حسی کل نگر، با تربیت گام های پنج گانه ی ذکر شده، در نهایت دانش‌آموز یاد می‌گیرد که با استفاده از حواس خود و پرورش قوه تفکر، نخست درست بخواند و آنچه را که خوانده است، بفهمد و در مرتبه بعد بتواند مطالب خوانده شده را تحلیل و تفسیر کند. در این روش، مهارت خواندن طوری آموزش داده می شود که دانش آموز فعّالانه با متن برخورد کند، با اجزای کلام ارتباط برقرار کند، آن ها را با تمام حواس خود لمس کند، نکات کلیدی متن را بیاموزد و سرانجام بتواند آن را به خوبی درک کند. راهکارهای آموزش سواد خواندن در گام های پنج گانه، در قالب سه مرحله ی پیش از خواندن، خواندن و پس از خواندن در این روش گنجانده شده است.

این مقاله در دوماهنامه شوق تغییر شماره 39 به قلم محسن طاهری، منتشر شده است.